English
Հայերեն Русский
Գլխավոր Թոփ լուրեր Լրահոս Վիդեո Թրենդ

Timeline
Unibank to Raffle a Trip to ItalyCustomer Appreciation Day in Vanadzor: IDBankHaik Kazazyan to Perform Khachaturian’s Violin Concerto at the Closing Concert of the Madeira Classical Orchestra’s 2025/2026 SeasonMy Forest Armenia is a beneficiary of the "Power of One Dram" initiative in July Become a Unibank shareholder and benefit from an attractive investment opportunityIDBank warns of scam calls impersonating pension fundsA little corner of France in Hrazdan, with the partnership of Converse SME Idram is the general partner of the "Towards Conscious Parenting 2026" annual conference Polytechnic University Graduation Ceremony Held with the Support of Unibank Converse Bank Completes the Placement of EBRD Bonds From Financial Adventures to Great Victories: The 4th Junius Financial Online Tournament Wrapped UpThe Power of One Dram and the Armenian State Symphony Orchestra Conclude the Forest Project Launched in Shirak EBRD to Launch AMD 5 Billion Floating-Rate Bond Offering in Armenia Three-day Financial Literacy Course at the FAST Foundation’s AI Camp: Idram&IDBank Coffee, a Break, and Up to 10% idcoin with Idram&IDBank Ucom Introduces the New uMix 5000 Regional Package: 3 Services for Just AMD 5,000 per Month "Monaco glamour, Vegas energy, Macau prestige - yet uniquely Armenian." Artak Tovmasyan on how Seven Visions is redefining world-class hospitality Travel Without Borders: Ucom Introduces New uTravel Packages Artur Nakhshikyan has joined the Supervisory Board of Unibank "Your smartphone is locked": IDBank warns of cyberextortion that turns your smartphone into a "brick" “From Classroom to Orbit”: With Ucom’s Support, “Space 1.0” Is Being Introduced in 15 Schools Across Armenia AraratBank Reports Growth in its SME Loan Portfolio in 2025 Converse Bank and ADB expand access to MSME and sustainable finance in ArmeniaUnibank and "Vanq" Charity Fund Support Wheelchair Basketball Exhibition Game in Yerevan Armenia’s Largest QR Payment Systems to Collaborate: ArcaQR – IdramNet AraratBank Summarizes 2025 Results at the Annual General Meeting of Shareholders Business registration is now available at UnibankUp to 20% idcoin for International Shopping with IDBank Visa CardsAI Solutions, Expanded Geography and Much More. Eventhub's New Features and Offers Unibank and Unisport took part in the "Tricolor" Yerevan Beat Run. Moody’s affirms IDBank’s Ba3 rating with a stable outlookUcom’s Sales and Service Center Reopens at 16 Bagratunyats Street Unibank's annual general meeting of shareholders will be held today: the bank's net profit amounted to 9.8 billion drams Telecom Armenia OJSC and AzerTelecom OJSC Sign Internet Traffic Transit Agreement AraratBank: A New Rhythm of Life for Children with Hearing ImpairmentsUcom Is the Technology Partner of the Street Ball Armenia Cup 2026 Idram and Glovo Sign Memorandum of Cooperation in BarcelonaTop Travel Destinations of 2026: IDBank Ucom and Impact Hub Yerevan Continue Supporting the Development of Green Startups in Armenia Moody's Ratings affirms Unibank’s B1 ratings with a stable outlook''Do not trust your eyes’’: IDBank warns about fraud using deepfakes Up to 30% idcoin at pools: Idram&IDBankMoody’s Reaffirms ZCMC’s B2 Credit Rating with Stable Outlook ''Teach For Armenia'' is the June beneficiary of the ''Power of One Dram'' Firebird and the Government of Kazakhstan Sign Strategic Agreements to Advance National AI Infrastructure IDBank issued the 4th and 5th tranches of bonds of 2026 Financial Literacy Training for Young Chess Players: Idram & IDBankWildberries and Unibank in Armenia Launch Installment Purchase ServiceZCMC Joins the United Nations Global Compact Ucom Launches uPlay Cinema: Hundreds of Movies for a Single Monthly Fee
All Timeline »
Politics

Ներկայիս պատերազմների փորձից հետևություններ անելու կարևորությունը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ժամանակակից ռազմական հակամարտությունները՝ հատկապես Ուկրաինայում ընթացող պատերազմը և Իրանի շուրջ ձևավորված լայնածավալ էսկալացիան, ցույց են տալիս, որ պատերազմների բնույթը մտել է որակապես նոր փուլ, որտեղ տեխնոլոգիական, հատկապես ցածրարժեք, մասշտաբային և թվայնացված համակարգերը աստիճանաբար փոխարինում են դասական ծանր սպառազինության դոմինանտ դերին, և հենց այս անցումն է այն առանցքային հանգամանքը, որից Հայաստանը պետք է կատարի իր ռազմավարական հետևությունները։

Եթե 20-րդ դարի պատերազմները կառուցվում էին տանկերի, ավիացիայի և զանգվածային զորքերի կիրառման վրա, ապա 21-րդ դարի երրորդ տասնամյակում մենք տեսնում ենք, այսպես ասած, «ճշգրիտ զանգվածայնության» դարաշրջանի ձևավորում, որտեղ էժան, բայց մեծ քանակով կիրառվող բարձր ճշգրտության համակարգերը որոշում են ռազմաճակատի դինամիկան։ Հատկապես արդեն 2022 թվականից ընթացող ուկրաինական պատերազմը փաստացի վերածվել է տեխնոլոգիական լաբորատորիայի, որտեղ փորձարկվում են ապագայի պատերազմների հիմնական գործիքները, և այդ փորձը մի քանի առանցքային դաս է տալիս։

Առաջինն այն է, որ անօդաչու թռչող սարքերի դերը դարձել է կենտրոնական, այլ ոչ թե օժանդակ։ Տասնյակ հազարավոր հարվածային և հետախուզական դրոնների կիրառումը ցույց է տալիս, որ օդային գերակայությունը այլևս չի սահմանափակվում միայն ավիացիայով և ներառում է ցանցային, բազմաշերտ, անընդհատ գործող սենսոր-հարվածային համակարգերը։

Երկրորդ կարևոր դասը վերաբերում է արժեք/արդյունավետություն հարաբերակցությանը։ Իրանական արտադրության հարվածային դրոնները, օրինակ՝ կարող են արժենալ տասնյակ հազարավոր դոլարներ, մինչդեռ դրանց դեմ կիրառվող հակաօդային պաշտպանության հրթիռները կարող են արժենալ միլիոններ, ինչը ստեղծում է «ասիմետրիկ սպառման» խնդիր։ Իրանի կողմից կիրառվող էժան, բայց արդյունավետ դրոնները փաստացի ստիպում են նույնիսկ բարձր տեխնոլոգիական բանակներին վերանայել իրենց սպառազինության կառուցվածքը։ Սա ռազմավարական առումով նշանակում է, որ պատերազմը հաղթում է ոչ թե ամենաթանկ տեխնոլոգիան ունեցողը, այլ այն կողմը, որը կարողանում է օպտիմալ համադրել բարձր և ցածր արժեք ունեցող միջոցները։

Երրորդ առանցքային հետևությունը վերաբերում է համակարգային ինտեգրմանը։ Ուկրաինայի երկարատև դիմադրությունը պայմանավորված է ոչ միայն դրոնների առկայությամբ, այլև դրանց ինտեգրմամբ բազմաշերտ պաշտպանության և հարձակման համակարգում՝ ներառյալ էլեկտրոնային պատերազմը, հակաօդային պաշտպանությունը, հետախուզությունը և տվյալների մշակումը։ Այսինքն՝ ժամանակակից պատերազմում հաղթում է ոչ թե առանձին տեխնոլոգիան, այլ դրանց համադրված կիրառման ճարտարապետությունը։

Շատ կարևոր է նաև արհեստական բանականության և ավտոմատացման աճող դերը։ Ժամանակակից դրոնները արդեն կարողանում են կատարել առաջադրանքներ նույնիսկ կապի կորստի դեպքում՝ օգտագործելով նախապես ծրագրավորված երթուղիներ և թիրախավորման ալգորիթմներ, ինչը նվազեցնում է խոցելիությունը էլեկտրոնային խափանումների նկատմամբ։ Ավելին, փորձարկվում են «պարսային» (swarm) համակարգեր, որտեղ հարյուրավոր կամ հազարավոր դրոններ գործում են համաժամանակյա՝ փոխանակելով տվյալներ և ինքնուրույն հարմարվելով մարտադաշտին։

Այս բոլոր միտումները Հայաստանի համար ունեն անմիջական ռազմավարական նշանակություն` հատկապես հաշվի առնելով երկրի սահմանափակ ռեսուրսները և անվտանգության բարդ միջավայրը։

Թերևս ամենաառանցքային հետևությունն այն է, որ Հայաստանը չի կարող և չպետք է փորձի մրցել դասական ծանր սպառազինության ոլորտում՝ տանկերի, մեծ ավիացիայի կամ թանկարժեք հրթիռային համակարգերի մասշտաբային կուտակմամբ, քանի որ դա ֆինանսապես ոչ կայուն է, իսկ ռազմավարական առումով՝ ոչ արդյունավետ։ Փոխարենը անհրաժեշտ է անցում կատարել տեխնոլոգիական ասիմետրիայի ռազմավարության, որտեղ փոքր ծախսերով ստեղծվում է մեծ հարվածային և պաշտպանական պոտենցիալ։

Այս համատեքստում առաջնահերթ պետք է դառնան մի քանի կոնկրետ ուղղություններ։ Առաջինը էժան և մասշտաբային հարվածային դրոնների արտադրությունն է։ Հայաստանը պետք է ձգտի ունենալ ոչ թե հարյուրավոր, այլ հազարավոր միավորի արտադրական կարողություն, ընդ որում՝ տարբեր դասերի՝ անօդաչուներ, թափառող զինամթերք, միջին և մեծ հեռահարության հարվածային համակարգեր։

Մյուս կարևոր հետևությունը վերաբերում է հակադրոնային համակարգերի զարգացմանը։ Սա ներառում է ոչ միայն դասական ՀՕՊ, այլ նաև էլեկտրոնային խափանումների համակարգեր, դրոնների որսիչներ, լազերային կամ այլ ցածրարժեք ոչ կինետիկ միջոցներ։ Կարևոր է հասկանալ, որ ապագայի պատերազմում ամենամեծ սպառնալիքը կլինեն ոչ թե մի քանի թանկ հրթիռը, այլ հազարավոր էժան դրոնները, և դրանց դեմ պայքարը պետք է լինի նույնքան մասշտաբային և էժան։

Չպետք է անտեսել նաև էլեկտրոնային պատերազմը և կիբեռդոմեյնը։ Ժամանակակից դրոնային պատերազմում կապի խափանումը, GPS-ի խանգարումը, տվյալների կեղծումը կարող են լինել նույնքան արդյունավետ, որքան ֆիզիկական խոցումը։ Ուստի, Հայաստանը պետք է զարգացնի ուժեղ էլեկտրոնային պատերազմի կարողություններ, որոնք թույլ կտան նվազագույն ծախսերով չեզոքացնել հակառակորդի տեխնոլոգիական առավելությունը։

Այս ամենին զուգահեռ մեծ նշանակություն են ձեռք բերել ցանցակենտրոն կառավարման համակարգերը։ Ինչպես արդեն նշեցինք, պատերազմը դառնում է տվյալների պատերազմ, որտեղ որոշիչ է ոչ միայն զենքը, այլ նաև տեղեկատվության հավաքագրումը, մշակումը և փոխանցումը իրական ժամանակում։ Սա պահանջում է արբանյակային կապ, անվտանգ հաղորդակցություն, մարտադաշտի թվայնացում և արագ որոշումների ընդունման ալգորիթմներ։

Հայաստանի դեպքում կարևոր է ոչ միայն զարգացած տեխնոլոգիաներ ունեցող գործընկերներից սպառազինությունների ձեռքբերումը, այլև տեղական արտադրության և տեխնոլոգիական ինքնաբավության զարգացումը։ Ներկայիս պատերազմական փորձը ցույց է տալիս, որ արտաքին մատակարարումներից կախվածությունը կարող է սահմանափակել ռազմական հնարավորությունները, մինչդեռ սեփական արտադրությունը՝ նույնիսկ փոքր ծավալներով, տալիս է ճկունություն և կայունություն։

Մյուս հանգամանքը, որի վրա հարկավոր է ուշադրություն դարձնել, «ցածր արժեքով բարձր ազդեցություն» սկզբունքի ինստիտուցիոնալացումն է։ Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր ներդրում պետք է գնահատվի ոչ թե տեխնոլոգիական բարդությամբ, այլ մարտական արդյունավետությամբ։ Այդ տրամաբանությունը պետք է դառնա ռազմարդյունաբերական քաղաքականության հիմքը։

Վերջապես, Հայաստանի համար կարևորագույն ռազմավարական հետևությունն այն է, որ ապագայի պատերազմները լինելու են ոչ թե կարճ և որոշիչ, այլ երկարատև և ուժասպառիչ, որտեղ հաղթելու է այն կողմը, որը կարողանում է արագ վերարտադրել իր տեխնոլոգիական և մարդկային ռեսուրսները։ Այսինքն՝ արդյունաբերական կարողությունները, ինժեներական կրթությունը և նորարարական էկոհամակարգը դառնում են նույնքան կարևոր, որքան բանակը։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Trend

Վերջին շաբաթվա
ամենաթեժ
իրադարձությունները Թոփ 10
ամենաընթերցված
լուրերը

 Haik Kazazyan to Perform Khachaturian’s Violin Concerto at the Closing Concert of the Madeira Classi...

1

 Polytechnic University Graduation Ceremony Held with the Support of Unibank

2

 Idram is the general partner of the "Towards Conscious Parenting 2026" annual conference

3

 A little corner of France in Hrazdan, with the partnership of Converse SME

4

 IDBank warns of scam calls impersonating pension funds

5

 Become a Unibank shareholder and benefit from an attractive investment opportunity

6

 My Forest Armenia is a beneficiary of the "Power of One Dram" initiative in July

7

 Customer Appreciation Day in Vanadzor: IDBank

8

 Unibank to Raffle a Trip to Italy

9
Sport
Unisport – Armenian Futsal Cup holder AraratBank – Title Sponsor of Urartu Football Club With Unibank’s Sponsorship Armenia Hosts Open Rock Climbing Championship Unibank Becomes the Gold Sponsor of FC Alashkert Armenian footballer's goal helped Anorthosis beat AEL 2-1
Politics
There is widespread FEAR [in Armenia] — Ex-Defense Minister Arshak Karapetyan ZCMC еstablishes Sustainability, ESG and Risk Committee Justice Turned Into a Show: The Real Purpose Behind the Case Against Vahe Hakobyan
Socity
Haik Kazazyan to Perform Khachaturian’s Violin Concerto at the Closing Concert of the Madeira Classical Orchestra’s 2025/2026 Season My Forest Armenia is a beneficiary of the "Power of One Dram" initiative in July Become a Unibank shareholder and benefit from an attractive investment opportunity
Economy
Up to 30% idcoin at pools: Idram&IDBank Moody’s Reaffirms ZCMC’s B2 Credit Rating with Stable Outlook Simple Talks: A Fresh Take on Finance with AraratBank
Culture
Tech Innovator and Winemaker Adam Kablanian Joins the Board of Trustees of the “Music for Future” Foundation Young Musician from the “Born in Artsakh” Program, Arsen Safaryan, Performed at the Anniversary Concert of the “Artis Futura” Foundation with the Moscow “Russian Philharmonia” Symphony Orchestra Young Musicians of the “Born in Artsakh” Program Bring the Voice of Artsakh to Moscow
World
Ameriabank Wins in 3 Nominations of Global Finance World’s Best Digital Bank Awards 2023 US-led coalition Iraqi base under attack "Stalin" wins India state elections
Region
Legal
The judge just made a decision to place Avetik under arrest for three months. Anahit Adamyan
Lifestyle
Scientists discover another beneficial property of avocado How does calcium affect health? How many steps do you need to take per day to prolong life?
Photo
Poll