Ինչպես մահմեդականներն ամայացրին Հայաստանի Երևանի մարզը և ինչու է որոշ բնակավայրերի վրա եղել թուրք արաբական անվանումներ. Հրայր Կամենդատյան

Ինչպես մահմեդականներն ամայացրին Հայաստանի Երևանի մարզը և ինչու է որոշ բնակավայրերի վրա եղել թուրք արաբական անվանումներ։

 

1) ՆԱԽԱՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի Երևանի մարզն ընդգրկում է Պատմական Հայաստանի կենտրոնական մասը՝ հիմնականում Այրարատ նահանգի կենտրոնական և արևելյան հատվածները. այս պատճառով մի շարք աղբյուրներում այն կոչվում է «Արարատյան մարզ»:

 

Ընդհանուր առմամբ՝ շուրջ 30,000 կմ².. այսինքն՝ ողջ Պատմական Հայաստանի տարածքի մոտ 7%-ը:

Մարզը կազմավորվել է 1410 թվականին, այն բանից հետո, երբ Լենկթեմուրի զորքերը գրավեցին Հայաստանը:

1410-ից 1828 թվականներին մարզը գտնվել է Պարսկաստանի տիրապետության տակ և 16 անգամ ձեռքից ձեռք է անցել Պարսկական կայսրությունից Օսմանյան կայսրությանը և հակառակը, մինչև ի վերջո 1828 թվականին մտավ Ռուսական կայսրության կազմի մեջ՝ 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմն ավարտած Թուրքմենչայի պայմանագրի համաձայն:

 

1410-ից 1747 թվականներին Երևանի (Արարատյան) մարզը եղել է միասնական վարչական միավոր, իսկ 1747 թվականին բաժանվել է երկու մասի՝ Երևանի և Նախիջևանի խանությունների: Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտնելով՝ այն նորից դարձավ մեկ նահանգ, որն ի սկզբանե կոչվում էր Հայկական մարզ, իսկ հետագայում վերանվանվեց Էրիվանի նահանգ և պահպանեց այդ կարգավիճակը մեկ դար շարունակ՝ ընդհուպ մինչև 1918 թվականը՝ դառնալով ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետության միջուկը:

 

2) ԷԹՆԻԿ ԿԱԶՄԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Առաջին համընդհանուր մարդահամարը Երևանի մարզում անցկացվել է 1590 թվականին և ցույց է տվել 92,8% հայ բնակչություն: Այսինքն՝ 16-րդ դարի վերջի դրությամբ տարածաշրջանը դեռևս միազգ էր և բաղկացած էր σχεδόν բացառապես էթնիկ հայերից:

* Ա) 17-րդ դարի սկզբին (1605 թվական) հերթական պարսկա-թուրքական պատերազմի ժամանակ Շահ Աբբաս Երկրորդը հրամայեց այրել Երևանի մարզի բոլոր քաղաքներն ու գյուղերը և բնակիչներին բռնությամբ տեղահանել Պարսկաստանի խորքերը:

 

Մի քանի ամսվա ընթացքում հիմնահատակ այրվեց ավելի քան 1000 հայկական գյուղ, իսկ ավելի քան 300,000 մարդ, որոնցից ավելի քան 250,000-ը՝ հայեր, գերեվարվեցին և 200-հազարանոց պարսկական բանակի ուղեկցությամբ Արաքս գետի վրայով տեղահանվեցին Պարսկաստանի խորքերը: Նրանց ավելի քան կեսը զոհվեց ճանապարհին: Իսկ ողջ մնացածների մի մասը բռնի իսլամացվեց և ձուլվեց Իրանի պարսիկների, քրդերի ու թյուրքերի հետ, մյուս մասը՝ Իրանի խորքերում հիմնեց իր գաղթօջախները: Դրանցից ամենախոշորը Նոր Ջուղան էր՝ Սպահանի մոտ: Հետագայում նրանցից ամենահարուստները կարողացան հեռանալ Պարսկաստանից և իրենց գաղթօջախները հիմնեցին ամբողջ աշխարհով մեկ:

 

* Բ) 18-րդ դարի սկզբին՝ թուրքական զորքերի հերթական արշավանքի ժամանակ, Երևանի մարզից ևս ավելի քան 200,000 հայ դարձավ փախստական: Ավերվեց ավելի քան 1500 հայկական գյուղ: Ավերված գյուղերի և քաղաքների հայ բնակչությունը փախավ Վրաստան, Եվրոպա, շատերը բռնությամբ քշվեցին Իրան և իսլամացվեցին: Շատերը գերեվարվեցին ու քշվեցին Փոքր Ասիա, որտեղ իսլամացվեցին ու թուրքացվեցին:

* Գ) 1730-ական թվականներին Նադիր շահը Նախիջևանում գերի է վերցնում ավելի քան 10,000 հայի և բռնությամբ քշում Իրան:

* Դ) 1776 թվականին Երևան են Ներխուժում Վրաց Հերակլ II թագավորի զորքերը և Երևանից ու նրա շրջակայքից Վրաստան քշում 25,000 հայի:

* Ե) 1801-1817 թվականներին Հուսեյն խանը կազմակերպում է հայ բնակչության զանգվածային բռնաճնշումներ, որոնց արդյունքում, ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 50,000 հայ բռնագաղթեցվեց Երևանի և Նախիջևանի խանություններից դեպի Պարսկաստան:

* Զ) 1826-1828 թվականներին, հատկապես 1827 թվականի հուլիսից սկսած, պարսկական Ղաջարական իշխանությունը, հասկանալով, որ չի կարող դիմադրություն ցույց տալ առաջխաղացող ռուսական բանակին և նրանց օգնող տեղի հայ աշխարհազորայիններին, «վրեժ է լուծում» հայ բնակչությունից և ավերելով հարյուրավոր հայկական գյուղեր՝ գերի է վերցնում ու բռնությամբ Իրան քշում ևս ավելի քան 50,000 խաղաղ հայ բնակչության:

Այսպիսով, 17-րդ դարի սկզբից մինչև 19-րդ դարի սկիզբը Երևանի մարզից ընդհանուր առմամբ տեղահանվել է շուրջ 600,000 հայ, որոնցից 125,000-ը տեղահանվել է միայն 1776-ից 1828 թվականներն ընկած կարճ ժամանակահատվածում:

Արդյունքում՝ Երևանի մարզում հայ բնակչությունը 17-րդ դարի սկզբի շուրջ 700,000 մարդուց կրճատվեց՝ հասնելով 450,000-ի 1720 թվականին, 160,000-ի՝ 1776 թվականին, 130,000-ի՝ 1800 թվականին և ընդամենը 30,000-ի՝ 1828 թվականին:

Սրան զուգահեռ ընթանում էր քոչվոր մահմեդականների զանգվածային վերաբնակեցումը ամայացված հայկական հողերում:

 

Այսպիսով, 1828 թվականին ռուսական բանակի՝ Երևանի մարզ մտնելու պահին այստեղ արդեն հաշվվում էր 100,000 մահմեդական, որոնք բաղկացած էին քրդերից, թյուրքերից, պարսիկներից և իսլամացված հայերից:

Հենց այս թվերն են (30 հազար հայ և 100 հազար մահմեդական) ցույց տալիս պատմության ժամանակակից ադրբեջանցի և թուրք կեղծարարները, որպեսզի «ապացուցեն», թե «Իրևանը, Գյոյչան և Զանգեզուրը ադրբեջանական հողեր են»:

 

Փաստացի, 17-րդ դարի սկզբից մինչև 19-րդ դարի սկիզբն ընկած ողջ ժամանակահատվածում Երևանի մարզում տեղի է ունեցել համակարգված և զանգվածային հանցագործություն մարդկության ու քաղաքակրթության դեմ: Հարյուր հազարավոր բնիկ բնակիչներ՝ հայեր, համակարգված կերպով ենթարկվել են հալածանքների, տեղահանությունների, բռնի իսլամացման: Նրանց քաղաքներն ու գյուղերը այրվել են, ավերվել, թալանվել: Հայկական հարուստ նյութական ժառանգությունը անխնա թալանվել և յուրացվել է մահմեդական ավազակների, թալանչիների և Պարսկաստանի, Խորասանի ու Միջին Ասիայի խորքերից եկած թափառաշրջիկ ցեղերի կողմից:

 

19-րդ դարի սկզբին Երևանի մարզ մտած ռուսական զորքերը Սանկտ Պետերբուրգի իրենց հրամանատարությանը զեկուցում էին, որ Երևանի մարզը ամայացված է մահմեդականների կողմից, հարյուրավոր հայկական քրիստոնեական գյուղեր լիովին անմարդաբնակ են և վաղուց խոտով են պատվել հազարավոր երբեմնի հոյակապ հայկական տաճարների ու վանքերի բազմաթիվ ավերակների մեջ:

Այս հայկական մարզը յուրացնելու փորձերի շրջանակում մահմեդական զավթիչները զանգվածաբար վերանվանում էին հայկական բոլոր տեղանունները: Հարյուրավոր հայկական գյուղեր վերանվանվեցին թյուրքերենով․

* Արագած լեռը դարձավ «Ալագյոզ»

* Սևանա լիճը դարձավ «Գյոյչա»

* Արփա գետը դարձավ «Արփա-չայ»

* Կապան քաղաքը դարձավ «Ղափան»

* Հայաստանի հնագույն մայրաքաղաք ԱՐՏԱՇԱՏԸ վերանվանվեց «Ղամարլու», իսկ Հայաստանի ամենահին քաղաքը՝ ԱՐՄԱՎԻՐԸ, վերանվանվեց «Սարդարապատ»

Ավելի քան 500 գյուղ ՉՈՒՆԵՐ ՈՉ ՄԻ բնակիչ, իսկ մնացածները, մեծ մասամբ, ունեին առավելագույնը մեկական կամ երկուական ընտանիք բնակիչ:

 

Բազում տարիներ պահանջվեցին, որպեսզի Պատմական Հայաստանի այս առանձին վերցված հատվածում վերածնվի կյանքը, նորից կառուցվեն գյուղերն ու քաղաքները:

 

Ուշ, Երևանի մարզը դարձավ մի վայր, որտեղ իրենց ապաստանը գտան Արցախից, Գարդմանից, Կարսից, Խոյից, Մակուից, Ուրմիայից, Սալմաստից, Էրզրումից, Վանից, Մուշից, Բայազետից և Պատմական Հայաստանի այլ հատվածներից հարյուր հազարավոր հայ փախստականներ, որոնք հետագայում ենթարկվեցին ցեղասպանության թյուրք բռնազավթիչների կողմից: